را تكه تكه كن ، از ميان خودشان افرادى را برانگيز و به آنها حكومت بده ، آنها با هم رقيب مىشوند و هميشه باهم معارضند ، لذا تمام آنها تكيه‌شان به توست . با اين روش ، تو مىتوانى ممالكى را كه فتح كرده‌اى زير مهميز خودت قرار بدهى . اين فكر در جنگ بين الملل اول هم به وجود آمد و طراحش هم ويلسن بود كه در ميان هر ملتى احساسات مليت و ناسيوناليستى آنها را تقويت كنند . مثلًا در مورد منطقهء عظيم كشورهاى اسلامى كه نيروى واحدى بر آنها حكومت مىكرد و ملل مختلفى زير پرچم آن بودند ، گفت بايد احساسات ملى هر ملتى را تحريك كرد . كشور تركيهء فعلى ، كشور عثمانى و يكى از كشورهاى بزرگ جهان بود . تمام كشورهاى عربى فعلى تابع عثمانى بودند . از طرفى در كشورهاى عربى اشراف آنها را برانگيختند كه بايد از نژاد و مليت خودتان طرفدارى كنيد ، و از طرف ديگر كمال آتاتورك را برانگيختند كه ما ترك هستيم ، زبانمان تركى است . خطشان را هم عوض كردند . بعد گفتند چون ما روى نژاد تكيه مىكنيم پس مذهب يك امر خصوصى است ، يك امر فردى است و جزء مسائل اجتماعى نيست . در مجلس تركيه اصلًا مذهب را قبول نكردند و اسلام را به عنوان مذهب رسمى نپذيرفتند . نتيجه اين شد كه چنين كشورى را در حال انزوا قرار داده‌اند . بعد گفتند كه خدا زبان مخصوصى ندارد ، چه لزومى دارد كه نماز را به زبان عربى بخوانيد ؟ بياييد نماز را به زبان تركى بخوانيم ، فرقى نمىكند . اسلام خواسته است كه مردم نماز بخوانند يعنى با خدا صحبت كنند ، با هر زبان كه شد مىشود ، وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ خدا به همه چيز آگاه است ، ديگر دليلى ندارد كه حتماً به زبان عربى بايد نماز خواند . اين هم يك نوع شتابزدگى است ، براى اينكه هر مذهبى اگر زبان مخصوصى نداشته باشد آن مذهب نمىتواند باقى بماند . اسلام به يك معنى زبان مخصوصى ندارد ، به اين معنى كه اسلام واجب نكرده است كه زبان مكالمه حتماً زبان عربى باشد . اسلام زبان مخصوصى را براى مكالمه با يكديگر طرح و وضع نكرده است . اسلام خط مخصوصى را هم براى مردم فرض نكرده است كه حتماً بايد تمام مردم مثلًا با خط عربى بنويسند . نه ، اسلام دين نژادى نيست . در اسلام اين‌جور محدوديتها وجود ندارد . اما اسلام براى اعمال مذهبى زبان مخصوصى را انتخاب كرده كه اين زبان مخصوص ، به همهء مردم وحدت بدهد . اساساً اين ، كار خوبى است يا كار بدى كه ملتهاى مختلفِ داراى زبانهاى مختلف ، لااقل در يك قسمت